Lady Mary Worthley Montagu Üzerine

Lady Montagu 1689 ve 1762 yılları arasında yaşamış Ingiliz aristokratı ve yazar. Eşi Edward Wortley Montagu'nun İstanbul'a büyükelçi tayin edilmesiyle yaklaşık bir sene (1717-1718) bu şehirde ikamet etmiş. Osmanlı'ya dair anılarını, "The Turkish Embassy Letters" adlı kitabında ayrıntılarıyla bulmanız mümkün. Lady Montagu'yu diğer Orientalist yazarlardan ayıran nokta yaşadığı süre zarfında topluma yabancı kalmayıp, Osmanlıyı Osmanlının gözünden görmeye çalışması, toplumla derinlemesine kaynaşması, yaşadığı deneyimleri ayrıntılarıyla not etmesi ve diğer Orientalist iddialara karşı çıkması.. Türkçe ögreniyor, sokakta rahat gezebilmek için ferace takıyor, Türk hamamlarına gidiyor, asilzadeTürk hanımlarının davetlerine iştirak ediyor..Kitap oldukça zevkle okunuyor.. Montagu tespitlerinde oldukça gerçekçi, detaylı, şaşırtıcı ve kimi zaman gülümsetici...

Türk kadınlarını baskılar altında ezilen ve aşağılanan şekilde yansıtan diğer Orientalist yazarları eleştirirken şöyle diyor Montagu "Türk kadınları dünyadaki tüm kadınlardan daha özgür...Kesintisiz zevk içinde yaşıyorlar, tüm zamanlarını hamamlara gidip, yeni modalar keşfedip, para harcamakla geçiriyorlar. Kocalarının işi para kazanmak, kadınların işi ise harcamak."(134) Montagu'nun bu tür rahat bir hayata öykünmesi Ingiltere'deki yoğun bilimsel çalışmalar ortamında duyduğu zihni yorgunluk olsa gerek.(142) Bizim de bu tür yaşantıyı özlediğimiz zamanlar yok mu dersiniz? "Evet feraceleri var, diyor Montagu, dışarı çıkarken bunları takıyorlar.. Bu onların hem dışarda kölelerinden bile farklı görünmelerini engelliyor hem de en kıskanç kocaların bile eşlerini sokakta tanımalarına imkan vermiyor. Hiçbir erkek onlara dokunamıyor ve onları takip edemiyor." (71)  Edirne'de tanıştığı Paşazade Ahmet Bey'in de oldukça etkisinde kalır Lady Montagu. Nükteli kişilige sahip Ahmet Bey şöyle der Montaguya kadınları kapatma konusunda "Sizle aramızda pek fark yok aslında, sadece eşlerimiz bizi aldattıklarında, bunun farkına varamıyoruz feraceden ötürü." (54) Çok eşliliğe de değinmeden geçmiyor yazarımız "Şeriat kanunları,diyor, dört kadına kadar evlenme izni vermiş erkeklere, fakat kalburüstü hiç bir erkek buna yeltenmiyor ve kadınlar bundan yana sıkıntı çekmiyorlar." (72)

Osmanlı'daki "kölelik" kurumu hakkında şunları ekliyor Montagu "Türkleri kölelerine muamelerinden dolayı alkışlıyorum. Hiç bir zaman kötü muamele görmüyorlar, onların köleliliği hizmetçilikten daha kötü bir düzeyde değil. Evet maaşları yok ama, bizim hizmetçilerimize vergimiz aylıktan daha çok giyim kuşam veriyor sahipleri onlara. Hristiyan şehirlerinde alım satılmaları çok daha berbat."(130)

Selam olsun Lady Montagu'ya, Selam olsun o günlere!

Lady Mary Worthley Montagu, The Turkish Embassy Letters, London: Virago, 1993.

Fransız ressam Jean Auguste Ingres'nin (1780-1867), Lady Montagu anılarından esinlenip yaptığı "Odalisque with a Slave" tablosu.